دکتر عین الله خادمی سایت شخصی دکتر عین الله خادمی
اخوان الصفا در رسایل خود بعد از پیشینه¬ی تاریخی بحث نظام فیض، درباره¬ی چگونگی پیدایش کثیر از واحد، دو نظریه بیان کرده¬اند. بر مبنای نظریه¬ی اول، مراتب طولی فیض عبارتند از:
خدا ← عقل فعال ← عقل منفعل (نفس کلی) ← هیولای اولی← جسم مطلق (هیولای ثانیه).
بر مبنای نظریه دوم، بین مراتب طولی فیض و سلسله اعداد (از 1 تا 9) تناظر وجود دارد و این سلسله طولی عبارتند از:
خدا ← عقل ← نفس ← هیولی ← طبیعت ← جسم فلک ← ارکان چهارگانه و طبایع چهارگانه ← مولدات سه گانه.
نظریه اول، مبین وامداری اخوان الصفا از افلوطین، و نظریه دوم و ترتیب منطقی بیان تاریخچه نظام فیض، مبین وامداری اخوان الصفا از فیثاغوریان است. اخوان الصفا با ایجاد تغییراتی در نظریه افلوطین و فیثاغوریان آن را پذیرفتند. بین نظریه اول و دوم آنان، از جهاتی مشابهت و از جهاتی تمایز وجود دارد. اخوان الصفا از باب تسامح و تقارب با فیلسوفان نظریه اول را مطرح کردند. نظریه دوم احتمالاً به جهت برخورداری از زبان رمزآلود و تناظر بین سلسله مراتب فیض و سلسله اعداد و شواهد دیگر از رسائل اخوان الصفا و مجمل الحکمه، نظریه نهایی اخوان الصفا است.
