جستاری درباره چیستی عرض از دیدگاه متکلمان و حکیمان مسلمان

یکی از پرسش¬های اصلی معرفتی، پرسش از چیستی شیء است، که خود به دو قسم «ما»ی شارحه و حقیقیه تقسیم می¬شود. در پاسخ به ما حقیقیه درباره عرض، متکلمان و حکیمان مختلف پاسخ¬های مختلفی داده¬اند. گرچه متکلمان تعاریف مختلفی از عرض – مثل معنی زاید علی الذات، چیزی که وجودش بقا و دوام ندارد، چیزی که قائم به غیر است، محدثی که قائم به متحیز است، «الحال فی المتحیز» و… – ارائه داده-اند، اما آنها نوعاً در تعریف خودشان از جوهر و عرض، مقسم را موجود محدث قرار می¬دهند.
فلاسفه نیز گرچه تعاریف مختلفی از عرض – مثل نعت، محمول، «مایتقوم بشیء متقوم بنفسه»، «ماهیه اذا وجدت، وجدت فی الموضوع»، «الموجود فی شیء لاکجز منه و لایصح قوامه من دون ما هو فیه» و… – ارائه داده¬اند، اما در تعریف خود از جوهر و عرض، مقسم را ماهیت قرار می¬دهند و التفاتی به قید «متحیز بودن موضوع» ندارند و در ارزیابی این تعاریف می¬توان گفت: هیچ یک از این تعاریف تعریف به حدّ نیستند، حتی به نظر ابن¬سینا رسم حقیقی نیز نیستند. در مجموع تعاریفی که ویژگی¬های مهم¬تر و بیشتری از عرض را بیان می¬کنند از اعتبار بیشتر و سایر تعاریف از ارزش کمتری برخوردارند.

کلید واژه: چیستی، مای شارحه و حقیقه، حال، متحیز، عرض.